|
Nije poznato od kada se u Srbiji
grade crkve brvnare, niti ima sačuvanih crkava iz ranijeg
perioda, niti podataka. Ipak, srednji vek beleži njihovo postojanje.
U XIII veku Sava Nemanjić, po pisanju monaha Teodosija, podiže
veći broj seoskih crkvica. Po svoj prilici bile su to skromne
crkve brvnare jer je Teodosije ovako zapisao: "... druge
mnoge crkve, male i velike, sazida Sveti dokle je bio arhimandrit
u Studenici, ne samo kamene nego i drvene, da se na svakom
mestu njegove države Bog slavi." Na osnovu ovog podatka
može se tačno utvrditi period u kome su pomenute crkve nastale.
To je vreme između 1204-1217. godine.
I Domentijan u XIII veku piše o Savinoj delatnosti u tom pravcu.
Arhiepiskop Danilo početkom XIV veka takođe daje značajne
podatke o srednjovekovnim crkvama brvnarama: "Jer gde
ne stiže da crkvu sazida, to zapovedi da je načine od drveta."
Iz perioda turske vladavine ostalo je
znatno više konkretnih podataka o crkvama brvnarama u Srbiji.
Sačuvane su u narodnom predanju, u pojednim opisima, u sećanju
starijih ljudi. Konačno, iz poslednjeg perioda turske vladavine
u Srbiji ostao je veliki broj ovih građevina koji je, u autentičnom
ili nešto izmenjenom obliku, sačuvan do danas. To su uglavnom
građevine nastale tokom XVIII i u prvoj polovini XIX veka.
Iza toga gradnja crkava brvnara u Srbiji potpuno prestaje.
U novooslobođenoj državi intenzivirana je njihova obnova i
zaštita, a sve je zastupljenija gradnja zidanih crkava.
Sasvim je jasno da su crkve brvnare kao
najjednostavniji oblik crkvene arhitekture nastajale u specifičnim
uslovima života naroda na prostorima srpske zemlje i države.
Najpre to je iskonska potreba da se sačuva nacionalno biće,
osnovni identitet jednog naroda, dakle vera i tradicija.
I pre turskih osvajanja one su imale takvu
ulogu. U novim uslovima te male crkve nisu samo pitanje vere
i tradicije nego i pitanje golog opstanka naroda koji je nepunih
pet vekova robovao pod Turcima.
Poznato je da su Turci strogo zabranjivali
svako ispovedanje vere hrišćanske i ta zabrana praktično traje
od leta 1459. godine pa sve do perioda austrijske vladavine
nad delom Srbije (do Zapadne i Velike Morave) od 1718. do
1739. godine. Srpski narod i u takvim uslovima nije zaboravio,
niti veru, niti svoj nacionalni identitet. Okupljao se na
saborima, kod zapisa na litijama, uz krstonoše. I sve to činio
je tajno, daleko od turskih pogleda, na skrivenim mestima
gde ga nije bilo lako otkriti i pronaći.
Kad su se u periodu kratke austrijske
vladavine stekli uslovi za nesmetanu gradnju crkava, odmah
su se pojavile male, ali bogougodne bogomolje, sa svim elementima
prave crkve. Naravno vreme oskudice, mračna i krajnje nesigurna
vremena, primorali su narod da, hteo ne hteo, gradi tako kako
mora. Ne treba posebno govoriti o tadašnjim materijalnim mogućnostima
seoskih sredina, ali je činjenica da su crkve isključivo podizane
u selima, na skrovitim mestima, u gustoj šumi, gde su bile
bezbedne i skrivene od pogleda neprijatelja.
Kao takve, crkve brvnare imale su sve prednosti: mogle su
se najjeftinije i veoma brzo podići, drvene građe bilo je
u izobilju i nadohvat ruke, gradnja drvenih bogomolja bila
je prastara veština (kao i gradnja kuća za stanovanje od drveta),
i ujedno značajan vid nastavka tradicije narodnog neimarstva,
a što je od posebnog značaja, takve građevine mogle su se
lako, u slučaju potrebe - ukoliko bi ih neprijatelj pronašao,
premestiti sa jednog mesta na drugo, skrovitije, za veoma
kratko vreme.
Posle odlaska Austrije sa srpskih prostora
Turci započinju nove progone Srba, i posebno uništavanje njihovih
bogomolja. To će potrajati relativno kratko jer će se slabljenje
turske carevine znatno osetiti u Srbiji, već krajem XVIII
veka. Dolaskom na čelo Beogradskog pašaluka Hadži Mustafa
Paše, prilike u Srbiji se znatno menjaju. On je sam činio
znatne ustupke narodu (prozvan je zbog toga "srpska majka"),
a to će naročito zaživeti posle 1794. godine kada Porta donosi
niz zakona (fermana) od izuzetnog značaja za Srbe. Na osnovu
jednog od njih beogradskih paša doneo je odluku da Srbi "mogu
nesmetano obnavljati i podizati svoje crkve."
Obnavljanje i gradnja crkava brvnara tada
je naglo oživela. Početkom XIX veka gradnja je još više intenzivirana
posebno posle uspeha Prvog srpskog ustanka i prvog oslobođenja
Srbije od viševekovnog ropstva. U tom periodu opet su podizane
male, skromne crkve, što zbog još uvek slabe materijalne situacije,
što zbog drugih narodnih potreba. Narod koji se borio za oslobođenje
nije zaboravljao veru i tradiciju, ali je prvenstveno morao
da ulaže u hranu i oružje za ustanike.
U vreme Karađorđa (1800-1813), vršeno
je uglavnom obnavljanje crkava brvnara, ali su u izvesnoj
meri podizane i nove. Iza sloma ustanka ponovo su paljene
i rušene.
Posle velikog uspeha Drugog srpskog ustanka, za vreme vladavine
kneza Miloša Obrenovića (1815-1839), vršena je opšta obnova
i gradnja novih crkava brvnara. To je period pravog procvata
gradnje crkava u Srbiji. Podignuto je i obnovljeno preko 70
hramova u Srbiji od drvene građe. U istom periodu knez Miloš
je naredio da se sagradi veliki broj zidanih crkava.
Posle Kneza Miloša i njegove prve vladavine gradnja crkava
brvnara staje. Primat preuzimaju zidane građevine. Pokoja
brvnara podiže se u mestima koja ne iziskuju veće crkvene
obrede. U istom stilu grade se u to vreme grobljanske kapele.
U poslednjoj trećini XIX veka gradnja crkava brvnara potpuno
staje.
Radoš Gačić
|
