|
Površina opštine Gornji Milanovac iznosi
836 kilometar kvadratnih i 59 ha. Opština Gornji Milanovac
ima dva gradska naselja (jedan grad i jednu varošicu) i 61
seosko naselje. Naselje Kamenica pripada katastarskoj opštini
Družetići, a Varnice Trudelju. Najveće katastarske opštine
su Koštunići i Pranjani, a najmanje Vraćevšnica i Gornji Milanovac.
Pošto je Takovski kraj, kao i cela Šumadija,
bio pod šumom, to su ove predele, uglavnom na iskrčenim površinama,
počeli da naseljavaju većim intezitetom Srbi početkom 18.
veka. Pretpostavlja se da je na ovom području i pre toga bilo
malobrojno stanovništvo koje predstavlja potomke Rimljana
koji su naseljavali predele Rudnika. Posle pada Srbije 1459.
godine ove krajeve naseljavaju i Turci, naročito mesta Rudnika
i Brusnice. Veći talas naseljavanju ove teritorije pada od
1739. do 1804 godine. kada se naselilo 3374 domaćinstva. Sledeći
period naseljavanja obuhvata od 1804. godine do kraja 19.
veka. U tom periodu naselilo se 1811 porodica. Treći period
naseljavanja ovihkrajeva pada od početka 20. veka do danas.
To je bio period kada su naseljavanja Takvskog kraja, posebno
Gornjeg Milanovca bila najintezivnija.
Najači intezitet naseljavanja pada u periodu
između 1739. do 1804. godine koji se karakteriše snažnim doseljavanjem
stanovništva iz Crne Gore, Boke, Hercegovine, Bosne, Polimlja
i Starog Vlaha.
Period od 1804. do 1900. godine je nešto
slabiji ali još uvek veoma značajan. Znatan broj domaćinstava
iz ovog perioda doselio se iz Sjenice prilikom povlačenja
Karađorđa posle poraza ustanka 1813. godine. U ovom periodu
došli su od Sjenice Hadzići, koji danas žive u Jablanici,
Ponjavići koji žive u Brusnici, Trojančevići, koji žive u
Gornjem Milanovcu, kao i mnoge druge familije čiji potomci
danas žive u naseljima Gornji Milanovac.
U periodu od početka 20. veka pa do danas,
manje se naseljavaju seoska naselja, a mnogo više gradsko
područje G. Milanovca i rudničko naselja Rudnik. Ova naselja
su naročito zadnje dve decenije uvećala kako u pogledu broja
stanovnika, tako i u pogledu broja domaćinstava. Pojedinci
i porodice u celini doseljavaju se iz Dragačeva, Golije, Čačka,
Zlatibora, Gruže, Starog Vlaha, Pomoravlja i Kosova.
Pored Gornjeg Milanovca, naselja sa najvećim
brojem stanovnika su Pranjani (2309) i Rudnik (1973). S najmanje
stanovnika su naselja Kamenica (64) i Ločevci (132). Naselja
sa najviše domaćinstava, pored Gornjeg Milanovca su: Pranjani
(682) i Rudnik (632). Najmanje domaćinstava imaju Kamenica
(20) i Brezovica (41).
Broj stanovnika u Gornjem Milanovcu se
naglo uvećao u periodu od 1961. do 1971. godine. Ta tendencija
se i dalje nastavlja. Povećanje broja stanovnika u Gornjem
Milanovcu rezultat je stalnih značajnih investicionih ulaganja
u razvoj industrijskih kapaciteta i drugih sekundarnih i tercijalnih
delatnosti i stalnog priliva nove radne snage sa seoskih područja
naše opštine, ali i izvan nje. U tom periodu sva ostala seoska
naselja su imala tendenciju smanjivanja broja stanovnika.
Povoljan je odnos i aktivnog stanovništva
u Opštini i on iznosi 52,3% (26.450) od ukupnog broja stanovnika.
Broj izdržavanih lica na svakih 100 stanovnika je 70, dok
je u Srbiji 106. Odnos muškog i ženskog stanovništva je povoljan.
Na 102 žene dolazi 100 muškaraca. U opštini nema nepismenih
stanovnika.
Broj stanovnika na 1 km. u 1961. godini
bio je 57,3, 1971. godini 57,9 dok se u1981. godini uvećao
i iznosi 60,5. To je prosečna gustina koja je manja od Srbije.
Od ukupnog broja stanovnika opštine Gornji
Milanovac zaposleno je u preko 20.000 ljudi.
Opština Gornji Milanovac ima 63 naselja.
Osim Gornjeg Milanovca i Rudnika, sva ostala naselja imaju
karakter sela. Sva sela u našem kraju pripadaju starovaroškom
tipu razbijenih sela. Nalaze se na zaravnjenim kosama i stranama
dolina. Sela imaju svoje atare koji obuhvataju različito zemljište,
kako u pogledu konfiguracije, tako i u pogledu kvaliteta.
Jedan od razloga što su razbijenog tipa jeste što su gotovo
sva sela nastala u krčevinama. Naseljavanje ovih teritorija,
kao i Šumadije u celini, povlačio je krčenje šuma radi dobijanja
obradivih površina. U pogledu rasporeda kuća i kućnih grupa
zapaža se kod mnogih sela da su kuće podizane pojedinačno
ili u grupama na uporednim kosama.Gušće ili ređe grupe kuća,
koje obično pripadaju porodicama istog porekla, često se i
u našim krajevima nazivaju "dzematima".
Novi delovi naselja, koji izrastaju u
već postojećim, stvaraju se uglavnom duž puteva i imaju izgled
ravničarskih sela. Ova pojava je naročito karakteristična
za sela kroz koja prolaze asfaltni putevi, koji omogućavaju
veću komunikativnost.
Kuće Takovskog kraja ne razlikuju se od
kuća u ostalim delovima Šumadije. Od starih koliba, koje pominju
putopisci 18. i 19. veka, nije ostala ni jedna. One su zamenjene
brvnarama koje su se mestimično očuvali sve do danas. Današnja
brvnara se razlikuje od prvih brvnara po tome što se brvnare
mogu videti na zidanim temeljima, umesto brvnara pod kojim
se stavljao samo kamen. Od brvnara razvile su se polubrvnare
- čatmare koje se i sada mogu videti po planinskim selima.
U zadnje vreme sve se više zidaju planske zgrade od tvrdog
materijala. Raspored prostorija sve više obezbeđuju udobnost
i konfor za sve članove domaćinstva.
Gornji Milanovac je najveće naselje koje
ima sve karakteristike modernog grada. Malo je gradskih naselja
kao što je Gornji Milanovac, koji se od svog osnivanja razvijao
po urbanističkom planu. Ulice su prosečene tako da su dovoljno
široke i za moderan saobraćaj i skoro se sve seku pod pravim
uglom. U centru naselja nalazi se prostran i lepo uređen trg
sa koga se otvaraju vidici prelazi se prostran i lepo urađen
trg sa koga se otvaraju vidici prema Rudniku, Ždrebanu i Vujnu,
što predstavlja svojevrsnu vrednost grada. U početku Gornji
Milanovac se razvijao na desnoj strani Despotovice, ali se
nakon rata naglo razvija tako da gradnja prelazi i na levu
obalu reke. Međutim, glavni pravci razvoji grada ostaju uglavnom
na desnoj obali reke. Izgrađeni su ili su u izgradnji potpuno
novi delovi grada, u pravcu juga, severa i zapada.Novi delovi
grada su poznati pod nazivom "Veliko brdo", "Krsmanovića
imanje", "Brankovo brdo", "Rasadnik",
i naselje "Despotovica". Sve su to moderni delovi
grada sa izgrađenim komunalnim potrebama, gde je najveći broj
zgrada izgrađen u stilu vila i modernih stambenih zgrada što
posebno doprinosi estetskom izgledu grada. Grad ima 44,5 km
ulica. Od postojeće dužine, 27,5 km je asfaltirano, 7,5km
je sa zastorom, makadamom i 9,5 km je bez ikakvog zastora.
Svi delovi grada imaju električnu mrežu i vodovod, a najveći
deo i kanalizaciju. Gornji Milanovac i najveći broj naselja
opštine sa oko 10000 telefonskih priključaka uključen u automatski
sistem telefonskih veza Srbije. Grad ima pijacu koja je delimično
pokrivena na površini od 4400 metara kvadratnih.
Rudnik predstavlja naselje čije su najizraženije
funkcije rudarstvo i turizam. To je jedno od najstarijih naselja
u našem kraju. Prvi put se spominje 1295. godine u pisanim
izvorima kao rudarsko trgovačko naselje. Do rata se naselje
Rudnik razvijalo sa obe strane puta Gornji Milanovac - Topola.
Za vreme okupacije, 1941. godine Rudnik
je nekoliko puta bombardovan i spaljen od strane okupatora.
Posle rata obnavlja se ali i gradi nov. Intezivniji razvoj
naselja vezan je za ponovo otvaranje rudnika i vađenje olovno
- cinkane rude koje je otpočeo 1952. godine. Od tada se Rudnik
kao naselje ubrzano razvija i to u delu "Varošice"
i novom naselju "Kolonija". Na širem kompleksu Rudnika
izrađeno je, i gradi se neprekidno, veliki broj vila i vikendica
što nesumljivo doprinosi razvoju turizma. Na Rudniku se pored
ROC "Rudnik" za eksploataciju olovno - cinkne rude,
nalazi i RO "Ostrvica" za eksploataciju građevinskog
kamena i proizvodnju hladnog asfalta. To predstavlja stalnu
pogodnost i mogućnost za apsorbovanje radne snage sa ovog
područja. Naselje ima ima i predškolsku ustanovu, osnovnu
školu, zdravstvenu stanicu, dom kulture, turističko - rekreativni
centar otvoren bazen za kupanje i veći broj prodavnica i ugostiteljskih
objekata.
Pranjani su najveće selo naše opštine
po broju stanovnika i jedno od najvećih po teritoriji. Pojedini
delovi sela su međusobno udaljeni a kuše raćtrkane. Međurim,
Pranjani imaju i najveći i najuređeniji centar koji predstavlja
pravu varošicu. Ona predstavlja centar za veći broj sela u
slivu Kameničke reke i Čemernice. Nedaleko od Pranjana, "Brezaku"
vadi se magnezit. U sastavu MK "Rudnik" u Pranjanima
je podignuta fabrika za izradu konfekcijskih proizvoda "Pranjanka".
Rudnik "Brezak" zapošljava mušku, dok "Pranjanka"
uglavnom žensku radnu snagu i na taj hačin doprinose da mlađe
stanovništvo ostaje na svojim posedima kako u Pranjanima,
tako i u okolhim selima. U samoj varošici postoji osnovns
škola, ambulanta, dom kulture, robna kuća, i više prodavnica,
kafan i dve crkve, od kojih je jedana brvnara i ima tretman
kulturno - istorijskog spomenika.
Pored navedenih naselja u Takovskom kraju
ima još naselja čiji se delovi sve više formiraju u male varošice.
Takva naselja su Kamenica, Gornji Banjani, Takovo, Boljkovci,
ugrinovci, Vraćevšnica, Savinac i Brđani.
|
