opstina gornji milanovac

Kratka istorija rudničko-takovskog kraja



NAJSTARIJE DOBA



Arheološki nalazi na nekoliko lokacija gornjomilanovačke opštine potvrđuju da je ovo područje bilo naseljeno i u praistoriji. Istovremeno, gotovo da nema sela u kojem se ne mogu pronaći tragovi naroda starog veka: Ilira, Kelta, Rimljana, Gota...


Brojni tragovi materijalne kulture dokazuju da je na Rudniku bilo veliko rimsko naselje. Pored starih rudarskih okana, pronađeni su ostaci rimskog hrama posvećenog boginji Majci zemlje - TERA MATRIS. Hram je ranije porušen pa ga je rimski car Septimije Sever obnovio u III veku.


U periodu ranog srednjeg veka ima veoma malo podataka o rudničko-takovskom kraju. Oskudni su podaci o naseljavanju prvih južnoslovenskih plemena na ovom prostoru.


SREDNJI VEK


Planina Rudnik bila je strateški značajna mnogim srednjevekovnim državama zbog svojih rudnih bogatstava. Oko nje su ratovali i na njoj uspostavljali granice Vizantija, Srbija, Ugarska... Najviša planina Šumadije prepuna je ostataka gradova, groblja, kovnica...


U sastav srpske srednjevekovne države ovaj kraj ulazi u drugoj polovini XII veka, ako ne pre, svakako posle Nemanjinih osvajanja oblasti Levač, Belica, i Lepenica. U dubrovačkim knjigama prvi podatak o Rudniku je od 27. oktobra 1296. Sa statusom župe, polovinom XIII veka, bio je jedan od najvećih rudarskih i trgovačkih centara ondašnje Srbije. U XIV veku je bio poprište sukoba sa Ugarskom. Za vreme rata dve države 1354. godine u ovim krajevima boravio je car Dušan. On je 14. avgusta potpisao hrisovulju "na Brusnici pod Rudnikom". Ovo je prvi slučaj, koliko je do sada poznato, da se jedno takovsko naselje pominje u srednjem veku.


Jedan od rudničkih gradova, Ostrvica, bila je sedište velikog župana Nikole Altomanovića. U XV veku, u vreme slabljenja srpske države, na Rudniku je boravio despot Đurađ Branković. Ostaci njegovog grada još uvek su vidljivi.


Od 1458. godine čitav rudničko-takovski kraj našao se pod turskom vlašću, koja je sa kraćim prekidima, trajala sve do ustanaka u XIX veku.


POD TUĐINSKOM VLAŠĆU



Ceneći strateški značaj Ostrvice i Rudnika, Turci su nastanili svoje posede u ovim mestima. Rudnik sa Ostrvicom postaje sedište vojno-feudalne i administrativne organizacije čitavog ovog područja. Jedan od pet kadiluka Smederevskog sandžaka bio je Ostrvički, odnosno Rudnički.


Privredni život na Rudniku nastavljen je i posle pada pod tursku vlast, ali on postepeno gubi pređašnji značaj. Smanjuje se i intenzitet rudarske proizvodnje. Turci su na Rudniku osnovali svoju varoš na severnoj padini Velikog Šturca, na levoj obali Jasenice. U ovom kraju bio je jedan od centara srpske crkve u vreme posle obnove Pećke patrijaršije Sedište Rudničke mitropolije bilo je u manastirima Vraćevšnici i Blagoveštenju.


U periodu austrijske vladavine 1718-1739. godine Rudnik je bio središte distrikta. U to vreme dolazi do obnove rudarske proizvodnje, novog talasa naseljavanja i obnove duhovnog i kulturnog života. Ponovno uspostavljanje turske vlasti dovelo je do novog talasa represije i seoba. Posle Kočine krajine (1788-1791.) i Svištovskog mira u rudničko-takovski kraj naseljava se znatan broj došljaka. To je doprinelo obnavljanju ratarske proizvodnje i napretku stočarstva, prvenstveno u gajenju svinja, ovaca i koza koje su bile glavni izvozni proizvod u Austriju. Mnogi trgovci iz naroda obogatili su se i postali "gazde". Oni su sve više uzimali učešća u političkom životu. Najpoznatiji među njima bili su Milan Obrenović iz Brusnice, Nikola Milićević iz Lunjevice, Stojan Pavlović iz Beršića i Jovan Lazić iz Svračkovaca. Ovo mirno razdoblje prekinuli su turski janjičari, koji su 21. decembra 1801. ubili beogradskog vezira Hadži Mustafa pašu i zaveli janičarsku strahovladu. U Rudnik za zapovednika dolazi Sali-aga, rođeni brat dahije Kučuk-Alije. Zaveo je do tada nezabeležen teror i zbog bezdušnog i krvoločnog ponašanja dobio je naziv "rudnički bik".


SRPSKA REVOLUCIJA


Rudničko-takovski kraj je u Prvom i Drugom srpskom ustanku činio jezgro otpora turskoj vlasti. Posle seče knezova i zbora u Orašcu ustanak se vrlo brzo širio, naročito u Šumadiji. U takovskom kraju Milan Obrenović je poveo Rudničane i pridružio se Karađorđu. Među prvim oslobođenim mestima bio je Rudnik. Tvrđavu su ustanici porušili, grad zapalili, a Turke proterali. Godine 1806. obnovljena je rudarska proizvodnja; vadilo se gvožđe, olovo i nešto srebra. Rudnička vojska na čelu sa vojvodom Milanom, a kasnije Milošem Obrenovićem, učestvovala je u svim većim bitkama Prvog srpskog ustanka.


Prvi srpski ustanak završio se porazom ustanika 1813. godine. Turski muselim nije mogao da se vrati u porušeni Rudnik, već je za novo sedište izabrao Brusnicu i uselio se u kuću vojvode Miloša Obrenovića.


Takovo, gde je na Cveti podignut Drugi srpski ustanak, postaje simbol nacionalne borbe za oslobođenje. Ljudi iz ovog kraja uzeli su aktivno učešće u pripremi i organizovanju ustanka; prednjačili su Miloš Obrenović, Arsenije Loma, Milić Drinčić, Toma Vučić Perišić, Melentije Pavlović... Narod, ogorčen na Turke, nije ni sačekao Cveti. Još na Cvetni četvrtak u Jasenici Arsenije Loma je rasterao haračlije i oslobodio Rudnik.



OSNIVANJE VAROŠI


U prvim godinama Miloševe vladavine u Brusnici, kao novom nahijskom (okružnom) mestu, osnovan je Sud Rudničke nahije, ustanovljen stočni vašar, otvarani dućani i mehane. Brusnica je sa svih strana bila stisnuta strmim brdima i nije imala osnovni preduslov za razvitak - prostor, a broj stanovnika je stalno rastao. Već 1839. godine sav raspoloživ prostor u Brusnici bio je iskorišćen i pitanje premeštanja varoši zvanično je pokrenuo načelnik Rudničkog okruga, Vule Vukomanović.


Nestabilne prilike u Srbiji i dinastička smena gurnuli su ovo pitanje u stranu sve do 1851. kada se problem ponovo aktuelizuje. Pristupilo se odabiru nove lokacije i između tri moguće varijante izabrano je Divlje polje, u ataru Brusnice. Napravljen je regulacioni plan nove varoši, jedan od prvih takve vrste u Srbiji, po kome su se ulice sekle pod pravim uglom, sa tačno naznačenim mestima gde će se graditi javne, gde privatne zgrade. Nova varoš je ukazom kneza Aleksandra Karađorđevića od 5/17. januara 1853. dobila ime Despotovica, po istoimenoj reci.


Za naseljavanje varoši vladalo je veliko interesovanje i izvan Rudničkog okruga. Posle samo tri godine od osnivanja Despotovica je ličila na pravi grad, u kome je svoje mesto našlo 46 dućana i 19 mehana, što je za oko 500 stanovnika bio impozantan broj. Centralno mesto na prostornom trgu zauzimala je zgrada Okružnog načelstva, danas najstarija javna građevina u Gornjem Milanovcu. I dok se nekadašnje Divlje polje ubrzano gradilo, Brusnica je otpočela lagano umiranje. U njoj je još prkosila samo crkva Sv. Nikole, čuvajući sećanje na napuštenu varoš.


Novoizgrađena varoš Despotovica nije se nanosila svog imena. Samo šest godina od osnivanja knez Miloš je 3/15. aprila 1859. godine doneo ukaz o promeni naziva varoši. Grad dobija ime po Miloševom polubratu, vojvodi Milanu, a pošto je već postojao Milanovac na Dunavu, Despotovica je dobila ime Gornji Milanovac. Još 1857. godine preseljena je osnovna škola, a 1858. počela je rad ženska škola. Osnivanjem čitaonice 1860, završetkom crkve sv. Trojice 1862. godine, otvaranjem opšte bolnice 1864. i osnivanjem dvorazredne gimnazije 1879. Gornji Milanovac je ubrzo postao, za ondašnje prilike, veoma napredna i ugledna varoš. U prvoj štampariji u ovom delu Srbije, 1890. počeo je da izlazi list "Takovo", a tri godine kasnije i "Rudničanin", u vreme kada se malo koja varoš mogla podičiti svojim novinama.


Kao sedište Rudničkog okruga, u koji su ulazili kačerski, moravski i takovski srez, bio je i upravni centar ovog dela Srbije do 1890. godine, kada tu ulogu preuzima Čačak. Gornjem Milanovcu je vraćeno sedište Rudničkog okruga u periodu 1902-1922. kada okruzi prestaju da postoje kao upravne jedinice.



U XX VEKU


Narod rudničko-takovskog kraja učestvovao je u svih sedam ratova vođenih na balkanskim prostorima od 1876. do 1945. Rudničani su najviše stradali u Prvom srpsko-turskom ratu 1876. i Prvom svetskom ratu 1914-1918. Na početku Prvog svetskog rata Gornji Milanovac je jedan od najvećih centara otpora. Sa ovih prostora započeta je Rudnička ofanziva u okviru čuvene Kolubarsko-suvoborske bitke. Jedno od najstarijih gradskih zdanja, zgrada Okružnog načelstva, bila je štabno mesto i komanda Prve armije vojvode Živojina Mišića. Grad je bio pod austro-ugarskom okupacijom 1915-1918.


Posle šestogodišnjeg ratovanja Gornji Milanovac pružao je sliku pustoši i privrednog mrtvila. Jedina železnička saobraćajnica, pruga Čačak – Gornji Milanovac - Lajkovac, porušena je prilikom povlačenja neprijatelja. Ova saobraćajnica je obnovljena 1922. i doprinela je bržem poletu i razvoju privrede grada. Međutim, dalji napredak omeo je zemljotres, koji je pogodio grad i okolinu maja 1927. U međuratnom periodu osnovane su prve fabrike bombona i čokolade "Rudnik" (1922) i "Šumadija" (1937).


U Drugom svetskom ratu Gornji Milanovac je jedna od prvih slobodnih teritorija u porobljenoj Evropi, za koju su se, na samom početku rata, izborile u sadejstvu četničke i partizanske jedinice. Grad je spaljen 15. oktobra i bombardovan 27. novembra 1941. godine, kada je 90% zgrada uništeno. Tom prilikom popaljeno je više od 270 zgrada i javnih objekata. Nemci su pohapsili veliki broj građana, izdvojili su muškarce i kamionima ih prevezli u Kragujevac, gde su ih streljali. U selu Brajićima, u kafani "Suvobor", održan je, 26. oktobra 1941. godine, čuveni sastanak Josipa Broza Tita i Dragoljuba Draže Mihailovića.


Obnova grada je započela posle oslobođenja 1944, odnosno 1945. godine. Deset i više godina Milanovčani su izgubili u čišćenju ruševina, obnovi i podizanju skromnijih stambenih i komunalnih objekata. Najlepši i najurbanizovaniji deo grada bio je toliko porušen da se nije mogao obnoviti, pa je kvart pretvoren u park. Vremenom, stvarali su se uslovi za privredni i kulturni razvoj ovog kraja koji traje sve do današnjih dana.





Povratak na: Gornji Milanovac



Ćir    Lat    Eng


       
opstina gornji milanovac
 

Opština Gornji Milanovac

Adresa: Takovska 2,

32300 Gornji Milanovac, Srbija

Tel: +381 32 / 515 0050

Fax: +381 32 / 720 282

info@gornjimilanovac.rs
www.gornjimilanovac.rs

Usuditi se, to je cena napretka!