opstina gornji milanovac

Milanovac nekad i sad



Gornji Milanovac je administrativni, ekonomski i politički centar istoimene opštine površine od 836 kvadratnih kilometara. Ovo, relativno mlado gradsko naselje u jugozapadnoj Šumadiji, smešteno je na dolinskim stranama reke Despotovice u visinskom pojasu od 305 do 390 metara nadmorske visine.


Istorija "najmlađe okružne varoši u Srbiji" počinje znatno pre njenog zvaničnog osnivanja 1853. godine. Još u prvim godinama Miloševe vladavine umesto porušenog Rudnika novo nahijsko, a kasnije i okružno središte ovog dela Srbije postala je malena Brusnica. U njoj je vremenom osnovan Sud, zatim podignuta crkva, ustanovljen stočni vašar, otvarani dućani, zidane mehane i privatne kuće. Ipak nepovoljna konfiguracija terena, tj. strma brda koja su okruživala Brusnicu veoma brzo su postala nepremostiva prepreka za bilo kakav dalji napredak i razvoj. Usled nedostatka prostora 1839. godine na predlog tadašnjeg okružnog načelnika Vula Vukomanovića pokrenuta je inicijativa o premeštanju varoši na novu i podesniju lokaciju.


Između tri moguća, izabran je 1851. godine prostor "Divljeg polja" na desnoj obali reke Despotovice za mesto gde će se izgraditi potpuno novo naselje. Divlje polje se nalazilo u ataru Brusnice i predstavljalo je raskrsnicu puteva prema Čačku, Kragujevcu i Valjevu. Pre podizanja nove varoši tu se nalazio stari turski han i jedna vodenica.


Knez Aleksandar Karađorđević je 5. januara 1853. godine izdao ukaz po kome se varoš Brusnica premešta na već utvrđenu lokaciju, kao i da novoosnovano naselje ponese naziv Despotovica.


Za naseljavanje Despotovice vladalo je veliko interesovanje i izvan Rudničkog okruga. Posle samo tri godine od osnivanja mesto je ličilo na pravi grad, u kome je svoje mesto našlo 46 dućana i 19 mehana, što je za oko 500 stanovnika bio impozantan broj. Centralno mesto na prostornom trgu zauzimala je zgrada Okružnog načelstva, danas najstarija javna građevina u Gornjem Milanovcu, čija izgradnja je započeta 22. oktobra 1853. godine. I dok se nekadašnje Divlje polje ubrzano gradilo, Brusnica je otpočela lagano umiranje. U njoj je još prkosila samo crkva Sv. Nikole, čuvajući sećanje na minula vremena.



Samo šest godina od osnivanja Despotovice knez Miloš je 3. aprila 1859. godine doneo ukaz o promeni naziva grada. Novo ime naselje je dobilo po kneževom polubratu vojvodi Milanu. Kako je već postojao Milanovac na Dunavu (bivši Poreč), koji je nosio ime po Miloševom sinu, Despotovica je nazvana Gornji Milanovac jer se nalazila na većoj nadmorskoj visini.


Nova varoš brzo je napredovala. Njen izgled menjao se iz godine u godinu. Još 1857. godine preseljena je osnovna, a 1858. počela je rad ženska škola. Osnivanjem pošte 1853, zatim čitaonice 1860, završetkom crkve sv. Trojice 1862, otvaranjem opšte bolnice 1864. i osnivanjem dvorazredne gimnazije 1879. Gornji Milanovac je vrlo brzo postao, za ondašnje prilike, napredna i ugledna sredina. Godine 1875. počelo je kaldrmisanje ulica. Razvoj privrede, posebno zanatstva i trgovine bio je sve očigledniji, pa je 1888. osnovana i štedionica.


Za vreme vladavine kralja Milana Obrenovića 1885. sagrađeno je šest niskih paviljona za potrebe mesnog Garnizona u kome je bio stacioniran na daleko čuveni H Takovski pešadijski puk. Početkom 1910. godine komandir jedne čete takovskog puka bio je princ Đorđe Karađorđević.


U prvoj štampariji u ovom delu Srbije, 1890. počeo je da izlazi list "Takovo", a tri godine kasnije i "Rudničanin", u vreme kada se malo koja varoš mogla podičiti svojim novinama.


Prema popisu iz 1862. grad je imao 772 žitelja, trinaest godina kasnije 1084, a na početku XX veka već 2 700 duša. Nevelik po broju stanovnika, ostao je upamćen kao lepo gradsko naselje sa divnom okolinom. Diveći se njegovom izgledu Jovan Cvijić ga je nazvao "belim labudom na zelenom jezeru."


Za četvrt veka, od 1880. do 1906. godine ovde su rođene, rasle i pohađale prve razrede škole ličnosti kao što su Uroš Petrović, Miodrag Ibrovac, Milan Đorđević, braća Nastasijević, Dragiša Vasić i Miodrag Jakovljević. Nešto ranije 1866. u Gornjem Milanovcu rodila se Draga, ćerka Pante i unuka Nikole Milićevića Lunjevice, buduća srpska kraljica i poslednja vladarka dinastije Obrenović.


Konačno, priča o Milanovcu bila bi nepotpuna ako ne bi pomenuli da je 1911. osnovan fudbalski klub Takovo, koji ove godine slavi vek postojanja. Prva polovina HH veka donela je gradu mnoga iskušenja. Građanstvo je masovno stradalo, a samo mesto je pretrpelo velika razaranja. U vreme poznate Kolubarsko-suvoborske bitke 1914. godine u Gornjem Milanovcu, tačnije u zgradi Okružnog načelstva nalazio se štab komandanta Prve armije generala Živojina Mišića. Upravo odatle 3. decembra slavni srpski vojskovođa doneo je odluku o odpočinjanju Rudničke ofanzive, što je značilo početak oslobađanja Srbije od mnogostruko jačeg i brojnijeg neprijatelja. U čast velikog trijumfa srpski kralj dodelio je Mišiću čin vojvode, a varoš milanovačka titulu počasnog građanina. Posle šestogodišnjeg ratovanja Gornji Milanovac pružao je sliku pustoši i privrednog mrtvila. Ipak, modernizacija grada nastavljena je i u tom periodu. Pruga čija izgradnja je započeta 1912, uprkos ratnom rušenju završena je 1922. Time su se stekli uslovi za brži privredni razvoj grada i čitave regije. Zahvaljujući železnici izvozilo se sve više poljoprivrednih proizvoda. Jačanje trgovačkog kapitala omogućiće i osnivanje dve fabrike bombone i čokolade, "Rudnika" 1922. i "Takova" 1937. godine. Zahvaljujući elektrifikaciji započetoj 1921, šest godina kasnije instaliran je u bolnici rentgen, a od 1928. gledaju se prve bioskopske predstave. Razoran zemljotres koji je maja meseca 1927. pogodio rudničko-takovski kraj ozbiljno je oštetio grad, naročito Crkvu sv. Trojice. Tridesetih godina tursku kaldrmu na ulicama zamenila je kamena kocka. Glavna pijaca nalazila se na trgu kneza Mihaila, a oko nje su se pružale zanatske i uslužne radnje. Pored železnice vezu sa spoljnim svetom predstavljala je i svakodnevna autobuska linija sa Kragujevcom.



Po završetku Prvog svetskog rata, milanovačka gimnazija ne samo da se našla na novom početku već je za nešto više od dve decenije zalaganjem čitave sredine postala veoma napredna i ugledna ustanova. Uslovi kao što je status pune osmorazredne škole, ili proširena i obnovljena zgrada 1939. godine, savremena učila, stručan nastavni kadar i što je najvažnije stalan rast broj đaka, stvarali su mogućnosti za još veća dostignuća. Zajedno sa crkvom Gimnazija je nesumnjivo predstavljala središte kulturnih i duhovni dešavanja okupljajući oko sebe veliki broj žitelja, naročito mladih.


U međuratnom periodu broj stanovnika Gornjeg Milanovca nije prelazio cifru od 3 000. Dva hotela, veliki broj kafana, dva gradska parka i okolna izletišta garantovala su spokojan i miran život.


U Drugom svetskom ratu grad na Despotovici je, zahvaljujući zajedničkoj partizansko-četničkoj akciji, 28. septembra 1941. godine postao jedna od prvih slobodnih teritorija u porobljenoj Evropi. Da bi se osvetili za ovaj događaj nemačke okupacione snage 15. oktobra bombardovale su i zapalile Gornji Milanovac. Tom prilikom izgorelo je 90% javnih i privatnih zgrada, što predstavlja najveće razaranje u istoriji ove varoši. Veliki broj ljudi je uhapšen i odveden u Kragujevac gde je većina njih streljana.


Obnova grada je započela odmah posle oslobođenja 1944. godine. Deset i više godina Milanovčani su izgubili u čišćenju ruševina, obnovi i podizanju najskromnijih stambenih komunalnih i školskih objekata. O razmerama ratne katastrofe najbolje govori podatak da se centralni i najlepši deo grada nije mogao obnoviti, pa je na tom mestu podignut park.



I u tako otežanim uslovima, stvarani su uslovi za formiranje jednog novog, savremenog i izuzetno privredno jakog centra kakav će Gornji Milanovac postati tokom osme i devete decenije HH veka. Sopstvenom pameću i mudrošću pažljivo su birani profitabilni proizvodni programi, konkurentni ne samo na domaćem, već i inostranom tržištu. Nicala su nova preduzeća poput PIK "Takova", "Tipoplastike", MK "Rudnika", "Zvezde", "FAD-a", "Metalca", "Graditelja"... Ipak, zaštitni znak ove sredine bile su bez sumnje "Dečje novine". O dinamičnom razvoju grada svedoči i petostruko uvećanje stanovnika kojih je 1961. bilo 4 492, a trideset godina kasnije 22 432.


Tokom poslednje dve decenije uprkos sveopštom krizom izazvanom raspadom zemlje, ratom, sankcijama i posledicama loše tranzicije, dolazi do delimične stagnacije ali ne i do potpunog urušavanja svih privrednih resursa. Sa izgrađenom modernom infrastrukturom kao što su gasovod, vodovod, deponija i putevi daje pretpostavku savremenog života karakterističnog za HHI vek. Osnivanje Muzeja rudničko-takovskog kraja, renoviranje Zgrade okružnog načelstva i Gimnazije, izgradnja sportske hale, podizanje spomenika zaslužnim precima, izdavanje velikog broja knjiga, organizacija Međunarodnog bijanala minijature i Likovne kolonije "Mina Vukomanović-Karadžić", samo su deo velikih ulaganja u spoznaju sopstvene prošlosti i projekcije nadamo se još bolje budućnosti.


Nastao premeštanjem iz "Besnog potoka" na "Divlje polje", u početku omeđen Ivičkim i Glibića potokom, Gornji Milanovac se uprkos mnogobrojnim poteškoćama i velikim materijalnim razaranjima tokom 158 godina postojanja profilisao kao moderan, prepoznatljiv i, usudićemo se reći, poželjan grad.


Aleksandar Marušić




Povratak na: Gornji Milanovac



Ćir    Lat    Eng


       
opstina gornji milanovac
 

Opština Gornji Milanovac

Adresa: Takovska 2,

32300 Gornji Milanovac, Srbija

Tel: +381 32 / 515 0050

Fax: +381 32 / 720 282

info@gornjimilanovac.rs
www.gornjimilanovac.rs

Usuditi se, to je cena napretka!